KNJIŽEVNA FANTASTIKA 2 (temat Zoran Živković)

Drugo izdanje kultnog broja časopisa „Književna fantastika" predstavlja sveobuhvatnu studiju, slavljenje i dubinsku analizu stvaralaštva Zorana Živkovića – pisca koji je dostigao ono što retki autori uspevaju: da istovremeno osvoji i svetsku kritiku i čitateljsku publiku, da spoji filozofsku dubinu sa pristupačnošću, metafizičko sa svakodnevnim.

Tematski blok okuplja impresivan niz međunarodnih i domaćih kritičara koji iz različitih uglova osvetljavaju Živkovićev opus. Nikolas Gevers analizira „Četvrti krug" kao „složenu, razigranu katedralu značenja" koja teži Teoriji Svega. Vladimir Špakov uočava kako Živković stvara „fantaziju oslobođenu klišea". Pol di Filipo priznaje da engleski jezik zakazuje pred zadatkom da adekvatno opiše njegovu prozu – ona izmiče svim žanrovskim odrednicama, spajajući nadrealnost sa čvrstom logikom. Majkl Dirda, dobitnik Pulicerove nagrade, stavlja Živkovića u ravan sa Borhesом, Ešerom i Murakаmijem – autorima koji su redefinisali granice mogućeg u književnosti.

Ono što čini Živkovićev opus jedinstvenim jeste njegov poseban pristup fantastici. On ne piše za žanrovsku publiku niti se oslanja na uobičajene tropove. Njegova proza polazi od mirne, prepoznatljive svakodnevice – čovek uključuje računar, odgovara na telefon – da bi zatim, gotovo neopazice, sklizнula u ontološku neizvesnost. Nema dramatičnih lomova; prelaz se dešava u nijansama, u sitnim poremećajima logike sveta. Kada shvatite da nešto nije u redu, već je prekasno.

Njegova dela su matematički precizna, struktuirana oko figura kao što je krug – simbol koji istovremeno predstavlja sve i ništa, potpunost i prazninu. Živković gradi romane kao muzičke kompozicije, sa temama koje se ponavljaju, variraju, kombinuju. Čitanje Živkovića zahteva pažnju i strpljenje – mora se verovati piscu da zna kuda vodi, mora se pratiti i pamtiti detalji koji će tek naknadno dobiti značenje.

Prozni blok otvara Živkovićeva priča „Telefon", u kojoj kasnonoćni poziv postaje povod za preispitivanje stvaralačkog identiteta. Jednostavan događaj postaje okidač za narativnu istragu koja dotiče fundamentalna pitanja o prirodi kreativnosti, o ceni umetnosti, o odnosu između pisca i njegovih kreacija. Pratiće je priče Adrijana Sarajlije, Darka Tuševljakovića i Borisa Nada – autora koji pokazuju raznolikost pristupa fantastici u savremenoj srpskoj književnosti.

Esejistički deo donosi kapitalne tekstove koji zajedno čine panoramu fantastične književnosti. Sava Damjanov pruža pregled srpske fantastike od srednjeg veka do postmoderne, otkrivajući duboke korene ovog žanra. Dejan Ognjanović analizira priče o duhovima Roberta Ejkmana, pokazujući kako se može postići više od jednostavnog plašenja. Mladen Jakovljević se bavi Vilijamom Gibsonom i pitanjem kako je budućnost već ovde ali neravnomerno raspoređena. Miloš Jocić ulazi u politički sistem Novog Krobuzona Čajne Mjevila, analizirajući kako ovaj autor koristi fantastiku za kritiku kapitalizma i eksploatacije.

Posebnu vrednost imaju intervjui sa tri ključne figure savremene srpske fantastike. Profesor Morison vodi sveobuhvatan razgovor sa Živkovićem koji otkriva piščeve stvaralačke principe, njegov odnos prema tradiciji, njegovo viđenje uloge pisca. Zoran Stefanović i Đorđe Bajić donose razgovore sa Bobanom Kneževićem i Goranom Skrobonjom, autorima koji su oblikovali scenu domaće fantastike.

Časopis se priseća Ursule K. Le Guin i njenog govora prilikom prijema Nacionalne književne nagrade – manifesta o pravu fantastike da se bavi ozbiljnim temama, da preispituje stvarnost umesto da je samo ilustruje. Dokumentuje se i naučni skup o antropologiji i naučnoj fantastici, pokazujući kako akademija počinje da prepoznaje fantastiku kao legitiman predmet istraživanja.

Sa 142 objavljena izdanja na stranim jezicima i Svetskom nagradom za fantastiku, sa predavanjima na vodećim univerzitetima i delima koja su deo školske lektire u Portugaliji – Živković je fenomen koji prevazilazi granice žanra i nacionalne književnosti. Kako formuliše Majkl Dirda, on je pisac koji „zaslužuje Nobelovu nagradu" – priznanje nivoa na kome radi.

Ovaj broj nije samo tematski posvećen jednom autoru – on je prozor u širi fenomen. Kroz tekstove kritičara iz Južne Afrike, Rusije, Amerike, Izraela, kroz analize koje sežu od budizma do kvantne fizike, otkriva se kako fantastika može biti i jeste ozbiljna literatura. Živkovićeva dela preispituju šta znači biti čovek u svetu gde su granice između mogućeg i nemogućeg, stvarnog i imaginarnog sve manje jasne.

Pedeset godina Živkovićevog delovanja – kao pisca, urednika, izdavača, profesora – predstavlja retku konstantu u promenljivim vremenima. Od legendarnih edicija Kentaur i Polaris preko almanaha Andromeda, njegov doprinos je stvorio infrastrukturu bez koje savremena srpska fantastika ne bi postojala. Generacije pisaca odrasle su čitajući knjige koje je uredio, učile iz njegovih predavanja, ugledali se na primer kako se može pisati fantastika koja ne odustaje od literarnih ambicija.

Za čitaoce koji tek otkrivaju Živkovića, ovaj broj će biti opsežan uvod i putokaz. Za one koji ga već poznaju, biće prilika da vide kako međunarodna kritika percipira njegova dela, da otkriju nove aspekte. Za sve ljubitelje fantastike, biće podsetnik da žanr nije ograničenje već mogućnost, da između trivijalne zabave i hermetične umetnosti postoji prostor za priče koje su i jedno i drugo – koje zabavljaju dok postavljaju pitanja, koje su jasne ali ne i jednostavne.

Ovo izdanje je pozivnica da zaronite u svet Zorana Živkovića, da preispitate šta mislite o fantastici i njenim mogućnostima, da se pridružite zajednici čitalaca širom sveta koji su prepoznali da u ovim pričama koje počinju tako obično i završavaju se tako čudno leži nešto suštinski važno – uvid u prirodu stvarnosti koja je mnogo čudnija, fleksibilnija i tajanstvenija nego što smo spremni da priznamo.