Strela u srce sadašnjosti

Monografija „Strela u srce sadašnjosti" Milana Urošević predstavlja izuzetno ambiciozan i teorijski sofisticiran pokušaj da se Fukoova misao ne samo tumači, već i produktivno nadogradi kako bi se omogućilo dublje razumevanje neoliberalne dominacije i mogućnosti političkog otpora. Urošević ne pristupa Fukou sa namerom da pruži sholastičko tumačenje njegovog opusa, već želi da misli „sa Fukoom", koristeći njegove teorijske alate kao polaznu tačku za razumevanje onoga što autor naziva „poli-krizom" savremenog sveta – složenim spletom ekonomskih, ekoloških, političkih i egzistencijalnih kriza koje karakterišu naše vreme.

Knjiga je strukturirana oko četiri ključna problema koji se izdvaju u Fukoovom radu: problem subjekta i agensnosti, kontroverze oko Fukoovog čitanja neoliberalizma, pitanje otpora dominaciji i genealoški istraživački metod sa njegovom normativnom utemeljenošću. Urošević svaki od ovih problema tretira kao „produktivnu tačku teoretizacije", pokazujući kako upravo na mestima gde Fukoov teorijski aparat dolazi do svojih granica možemo izgraditi nove koncepte i instrumente za analizu savremene dominacije.

Posebnu snagu ove knjige čini njena teorijska strategija – autor sistematski uvodi konceptualni aparat lakanovske psihoanalize kako bi nadopunio ono što vidi kao fundamentalni nedostatak Fukoovog rada: nemogućnost adekvatne konceptualizacije procesa inkorporacije subjekta u dispozitiv. Dok Fuko govori o znanju koje reguliše prakse i o subjektivnosti kao dimenziji dispozitiva, Urošević pokazuje kako uvođenje pojmova poput nesvesnog, fantazma, užitka i Velikog drugog omogućava dublji uvid u načine na koje pojedinci postaju subjektovani određenim režimima moći.

Ključni doprinos ove monografije leži u njenoj analizi neoliberalizma kao dispozitiva koji funkcioniše upravo kroz autonomiju subjektivnosti – što predstavlja paradoks koji Fuko nije uspeo da razreši. Dok Fukoovo shvatanje otpora počiva na ideji autonomizacije subjektivnosti, samoostvarenja i kreativnog odnosa prema sebi, neoliberalizam tu autonomiju čini svojom osnovnom tehnologijom moći. Urošević pokazuje kako neoliberalizam subjektuje pojedince kroz fantazam samopreduzimanja i samooptimizacije, regulišući njihove libidalne investicije tako da ih usmerava ka sopstvenoj subjektivnosti kao resursu.

Ova analiza neoliberalne subjektivacije posebno je snažna kada Urošević razmatra konkretne tehnologije self-managementa, od mindfulness praksi i pozitivne psihologije, preko self-help literature, do algoritamski upravljanih platformi koje neprekidno mere, vrednuju i podstiču „optimizaciju" svakog aspekta života. Neoliberalni subjekt postaje sam sebi menadžer, radnik i kapitalista u jednom, internalizujući logiku tržišta do te mere da prestaje da razlikuje slobodu od obaveze, samoispunjenje od samoeksploatacije.

Fascinantno je kako Urošević psihopatološke posledice neoliberalizma – anksioznost i depresiju – ne posmatra samo kao „štetu" ili sporedni proizvod, već i kao potencijalna mesta rupture i otpora. Depresivni subjekt, suočen sa nemogućnošću da konačno zadovolji svoj manjak putem samooptimizacije, nalazi se u poziciji koja omogućava „prolazak kroz fantazmu" – proces koji ga može osloboditi neoliberalne subjekcije i otvoriti ka političkom delovanju.

Autor vešto povezuje Fukoovo istraživanje Iranske revolucije sa Lakanovim diskursom analitičara i diskursom histerika. Pokazuje kako otpor neoliberalnom dispozitivu ne može počivati na daljnjoj autonomizaciji subjektivnosti, već upravo na artikulaciji želje koja „izvlači" subjekta iz njega samog, ka solidarnosti i kolektivnom delovanju. Genealoški diskurs se tako javlja kao platforma za desubjekciju – razotkrivanje kontingentnosti neoliberalnog fantazma i istorijskih uslova njegovog nastanka – ali i za resubjekciju pojedinaca kao aktera otpora koji se identificuju sa tradicijom borbe protiv dominacije.

Monografija se ne zadržava na čistoj teoriji – Urošević eksplicitno smešta svoj rad u kontekst savremenih političkih previranja, od studentskih protesta u Srbiji preko širih procesa dezintegracije neoliberalnog poretka. Njegov pristup predstavlja pokušaj da se kroz teorijsku analizu pruži doprinos „praktičnom znanju" (savoir-faire) za političku borbu u sadašnjosti. Autor pokazuje kako genealoška praksa može funkcionisati kao forma političke intervencije, razotkrivajući kontingentnost onoga što se predstavlja kao nužno i prirodno, i time otvarajući prostor za mišljenje i delovanje alternativa.

Normativna dimenzija Fukoovog rada – koja je bila predmet brojnih kritika – ovde dobija novo osvetljenje. Urošević pokazuje kako se Fukoova istraživanja vode implicitnim vrednovanjem agensnosti kao kreativnog potencijala ljudskog delanja, pri čemu genealogija funkcioniše kao „diskurs afirmacije" koji teži artikulaciji događaja kao „rascepa" u subjektu. Ovakvo čitanje Fukoa kao mislioca koji afirmiše slobodu agensnosti, a ne kao nihilističkog relativiste, predstavlja važan korektor dominantnih tumačenja njegovog rada.

„Strela u srce sadašnjosti" predstavlja značajan doprinos kako Fuko-studijama tako i kritičkoj teoriji neoliberalizma. Urošević uspeva da demonstrira produktivnost teorijskog rada koji ne zastaje na tumačenju kanonskih autora, već ih koristi kao alate za razumevanje i transformaciju sadašnjosti. Njegova kombinacija Fukoove genealogije sa lakanovskom psihoanalitičkom perspektivom otvara nove mogućnosti za konceptualizaciju kako mehanizama neoliberalne dominacije tako i potencijala za političku borbu. Knjiga pokazuje da je teorijska sofisticiranost ne samo akademska vrlina, već i politička nužnost – da bi razumeli kompleksnost savremenih oblika moći, potrebni su nam konceptualni instrumenti koji mogu uhvatiti njihove paradokse i višeslojnost.