Autobiografija – o drugima

„Autobiografija – o drugima" Borislava Mihajlovića Mihiza predstavlja izuzetno svedočanstvo o jednoj od najdramatičnijih epoha srpske istorije – periodu od kraja Drugog svetskog rata do kraja pedesetih godina XX veka. Ova knjiga memoara nije klasična autobiografija u kojoj autor stavlja sebe u centar priče; naprotiv, Mihiz sebe vidi pre svega kao svedoka i učesnika burnog vremena, dok glavne uloge u njegovom narativu pripadaju ljudima koje je sreo i događajima kroz koje je prošao. Paradoksalno naslovljena, knjiga je istovremeno duboko lična i univerzalna – kroz refleksiju o drugima, autor otkriva i sebe, ali i kompleksan portret cele jedne generacije koja je morala da pronađe svoj put u vremenu ideoloških lomova i istorijskih potresa.

Knjiga počinje evokacijom zavičaja – Iriga, malog sremskog mesta na obroncima Fruške gore, koje autor opisuje sa toplinom i nostalgijom koja nikada ne prelazi u sentimentalnost. Kroz portrete Irižana – od tragične figure Bogoboja Atanackovića, čoveka slomljenog životom, do propalice Laze Pištimalja sa njegovim tragikomičnim pokušajima opstanka – Mihiz rekonstruiše svet prečanske Srbije koji je rat zauvek izbrisao. Njegova porodica, otac prota Gojko i majka Vukica, predstavljeni su sa retkim osećanjem za psihološku dubinu i istorijski kontekst, pri čemu autor uspeva da balansira između intimnog porodičnog portreta i šire društvene slike svešteničke porodice u turbulentnom vremenu.

Posebno mesto zauzima period studija na Karlovačkoj gimnaziji i kasnije na Beogradskom univerzitetu. Mihiz detaljno rekonstruiše atmosferu te najstarije srpske gimnazije, osnované još 1791. godine, portretirajući profesore poput kontroverznog katihete Gligorija Mikića, čija složena ličnost postaje simbol sukoba starog i novog, tradicionalnih vrednosti i revolucionarnih zahteva vremena. Njegova asistentura u Muzeju Vuka i Dositeja postaje okvir za niz nezaboravnih portreta – od upravnika Đure Gavele, eruditnog ali i politički pragmatičnog čoveka, do računovođe Sergeja Slastikova, ruskog emigranta čija je lična tragedija odraz širih istorijskih kataklizmi XX veka.

Centralno mesto pripada legendarnoj „Siminoj 9a" – studentskoj sobi u Beogradu koja je postala duhovni centar jedne generacije mladih intelektualaca. Tu se okupljaju budući značajni umetnici i naučnici: slikar Mića Popović, Dejan Medaković, Žika Stojković, Voja Korać, Dobrica Ćosić. Mihiz majstorski rekonstruiše atmosferu tih beskonačnih noćnih rasprava, u kojima se mladićki idealizam sukobljavao sa surovom realnošću novog režima, gde se diskutovalo o umetnosti i filozofiji, politici i egzistenciji, dok je spolja pritisak ideološke konformnosti bio sve jači. „Simina 9a" postaje mikrokosmos intelektualne Jugoslavije u formiranju – prostor u kojem se rađa kritička svest, ali i gde se mladi ljudi suočavaju sa teškim izborima između uverenja i opstanka.

Autor ne skriva svoje nekonformističke stavove, ali ih predstavlja bez lažnog heroizma. Njegova pesma „Krklec Gustav uči ustav" postaje prvi javni literarni protest protiv režimske književnosti. Izbacivanje sa Omladinske radne akcije, „čistke" na fakultetima, pritisci da postane doušnik – sve to Mihiz opisuje bez pretencioznog heroizma, ali i bez pokajničke samokriticije. On jednostavno svedoči o vremenu kada je nezavisnost mišljenja bila skupa, često plaćena karijerom, slobodom, pa i životom.

Posebna vrednost knjige leži u portretima ljudi koji su obeležili taj period. Mihiz ima redak dar za karakterizaciju – uz nekoliko precizno odabranih crta, ponekad kroz jednu jedinu anegdotu, on oživljava ljude koji bi inače ostali samo imena u arhivskim dokumentima. Tako saznajemo o staljinističkom funkcioneru Radovanu Zogoviću, o slikaru Igoru Vasiljevu koji hrabro odbija da postane policijski doušnik, o starom pečalbaru čika Aleksi Stojkoviću koji tri puta u životu gubi sve u istorijskim lomovima, ali nastavlja da živi sa dostojanstvom.

Mihizov stil je prepoznatljiv – dug, razgranjeni rečenični tok pun digresija, istorijskih uvida i ironičnih opservacija. On ne teži hronološkoj preciznosti koliko atmosferskoj autentičnosti; njegova memorija je selektivna, ali na način koji izdvaja ono što je ljudski i istorijski najznačajnije. Njegova proza balansira između memoarske faktografije i književne naracije, između javne istorije i privatne anegdote koja otkriva kako se ta velika istorija zapravo živela na ličnom nivou.

Knjiga je dragocen istorijski dokument o periodu koji je retko ovako intimno i iskreno predstavljen u srpskoj memoaristici. Mihiz pokazuje kako je Rezolucija Informbiroa 1948. godine donela prekretnicu u jugoslovenskom društvu. Ovaj sukob, paradoksalno, otvorio je prostor za postepenu liberalizaciju – jugoslovenski komunizam je bio prisiljen da se diferencira od sovjetskog, što je otvorilo određene prostore slobode koji ranije nisu postojali.

„Autobiografija – o drugima" je i knjiga o prijateljstvu kao moralnoj kategoriji u teškim vremenima. Mihiz sa retkom toplinom piše o svojim prijateljima – ljudima različitih političkih ubeđenja i različitih životnih sudbina, ali povezanim zajedničkim iskustvom jedne teške epohe i zajedničkim odbijanjem da se potpuno pokore njenim zahtevima. Prijateljstvo u Mihizovom prikazivanju postaje oblik otpora – prostor u kojem se čovek može biti autentičan, u kojem ne mora da glumi ideološku lojalnost.

Ova knjiga je više od ličnih memoara – ona je svedočanstvo o vremenu kada su se mladi ljudi, uprkos pritiscima, odricanjima i opasnostima, borili da sačuvaju pravo na nezavisno mišljenje i dostojanstvo ličnosti. Mihizova proza, bogata, mekom ironijom obojena, melanholična ali nikad rezignirana, čini ovu knjigu dragocenim doprinosom srpskoj memoarskoj literaturi i nezaobilaznim svedočanstvom o jednoj ključnoj epohi naše istorije.