KNJIŽEVNA FANTASTIKA 5 (temat Ursula le Gvin)

Peti broj časopisa "Književna fantastika" donosi monumentalan pregled srpske i regionalne specijativne proze kroz 198 stranica raznovrsnog sadržaja. Urednici Dragoljub Igrošanac i Mladen Jakovljević konstruisali su heterogen mozaik koji obuhvata više generacija autora, žanrovskih pristupa i kritičkih perspektiva.

Tematsko jezgro čini opsežan blok posvećen Ursuli K. Le Guin (1929-2018), jednoj od najznačajnijih figura svetske naučne fantastike. Ljiljana Gavrilović u studiji "Vodič iz Omelasa: antropologija u glazuri od čuda" analizira višestruke veze između Le Gvinove i antropologije – njeno delo nije samo nadahnuto antropološkim pristupom (otac Alfred Kroeber bio je glasoviti antropolog), već je i samo doprinelo popularizaciji antropoloških teza. Gavrilović pokazuje kako Le Gvin kroz žanrovsku prozu istražuje multikulturalizam, rodne odnose i odnose moći decenijama pre nego što su ovi koncepti postali deo akademskog diskursa. Darko Suvin u tekstu "Zapis o Ursuli K. Le Guin i njezinoj Deklaraciji o nezavisnosti umjetnosti od kapitalizma" analizira njen govor na dodeli Medalje Nacionalne zaklade za knjigu 2014. godine, prepoznajući radikalnu optužnicu protiv kapitalističke eksploatacije umetnosti. Le Gvin jasno razlikuje "proizvodnju robe za tržište" od "bavljenja umetnošću", upozoravajući da je "profit često u sukobu s krajnjim ciljevima umjetnosti".

Prozni segment otvara priča "Komzaj" Džordža Sandersa (dobitnik O'Henri nagrade), koja kroz minimalistički stil dočarava nasilje bez glamurozacije – neutralno, prazno, ravnodušno. Naomi Kricer u priči "Slike mačaka, moliću!" (dobitnica Hugo i Locus nagrada) istražuje etiku veštačke inteligencije kroz priču o svesnom AI-ju koji pokušava da pomogne ljudima, tražeći za uzvrat samo fotografije mačaka. Kroz duhovitu i uznemirujuću naraciju, Kricer postavlja pitanje: da li mašina koja ne može da oseti bol može zaista razumeti ljudskost? Mileta Prodanović u priči "Zoroastrijanac u Beogradu" gradi atmosferu prepoznatljivu iz njegovih romana, spajajući kulturološke reference sa nadrealističkom vizurom.

Esejistički blok donosi nekoliko izuzetno važnih studija. Milan M. Ćirković u tekstu "Tuđinska tehnologija u SF književnosti: interpretacija između Scile i Haribde" razmatra centralnu ulogu tehnoloških elemenata u naučnoj fantastici, odbacujući dva ekstrema – tuđinsku tehnologiju kao izgovor za sve nerazumljivo i tehnologiju kao nebitan scenski detalj. Milica Živković u eseju "Svet bogova i čudovišta: transhumanistički utopizam" propituje promese i pretnje transhumanizma kroz analizu dela kao što su Frankenštajn i "Uči da postanem ja" Grega Egana, upozoravajući da tehnološko unapređenje nosi opasnost od gubitka onoga što nas čini ljudima – empatije, sažaljenja, sposobnosti za patnju. Vladislava Gordić Petković u eseju "O duhovima i krvi" analizira simboliku duhova i krvi kod Šekspira, Kristiana Novaka i Ljubomira Simovića. Boris Lazić donosi pregled "Horor u zemlji prosvećenih" – sveobuhvatan prikaz razvoja fantastike u francuskoj književnosti 20. i 21. veka.

"Portret pisca" posvećen je Brajanu Evensonu, nekadašnjem mormonskom svešteniku koji je zbog svojih brutalno nasilnih priča suočen sa pretnjom ekskomunikacije. Nikola Petrović u studiji "Brajan Evenson – kolaps stvarnosti" prati Evensonov spisateljski put od skandaloznog Altmanovog jezika (1994) do zbirke Kolaps konja (2016). Evenson ne koristi nasilje radi šoka, već kao alat za istraživanje percepcije stvarnosti, identiteta i mogućnosti komunikacije u svetu u kome su stabilnost i sigurnost iluzija.

Intervjui sa Otom Oltvanjom i Adrijanom Sarajlijom pružaju uvide u proces stvaranja fantastične literature u Srbiji. Oltvanji govori o začudnom pogledu na svet kao načinu borbe protiv "šizofrene stvarnosti", dok Sarajlija razmatra transhumanizam i granice književnog postupka u vremenu nestalnih referentnih okvira.

Rubrika o ekranizacijama donosi prikaz filma Ederlezi Rising Lazara Bodrože, prvog pravog srpskog dugometražnog SF filma. Đorđe Bajić analizira kako je Bodroža, sa budžetom od svega 350.000 evra, uspeo da stvori vizuelno zadivljujući art-house SF film baziran na priči Zorana Neškovića, istražujući odnos između astronauta i androidkinje i postavljajući pitanja o slobodi, ljubavi i značenju humanosti.

Prikazi knjiga (Sokolar Vladimira Lazovića, Mračni karneval Reja Bredberija, The Rise and Fall of D.O.D.O., Drevna svetla Aldžernona Blekvuda, Upozorenje o sadržaju Nila Gejmena) upotpunjuju sliku savremene fantastične produkcije.

Ono što ovaj broj čini posebno vrednim jeste upravo heterogenost pristupa i tema. Urednici su uspeli da balansiraju između akademske analize i žive književne prakse, između istorijske perspektive i savremenih tokova. Časopis funkcioniše kao vitalna platforma za srpsku fantastiku, pružajući prostor za diskusiju o žanru koji se i dalje bori za priznanje u okvirima "ozbiljne" književnosti. "Književna fantastika" u svom petom broju potvrđuje da je domaća specijativna proza živa i raznovrsna scena koja ne zaostaje za svetskom produkcijom.