Smrt i proleće

"Smrt i proleće" Merse Rudurede predstavlja jedno od najznačajnijih dela katalonske književnosti 20. veka – roman koji oduzima dah svojom poetskom snagom, imaginacijom i dubinom. Ovo posthumno objavljeno delo (1986) ostalo je nedovršeno, ali upravo ta nedovršenost čini ga fascinantnim lavirintom u kojem se prepliću proleće kao metafora rođenja i života, te smrt kao neizbežna sudbina svakog bića.

Radnja se odvija u nadstresničnom seoskom ambijentu, izvan jasno definisanog istorijskog i geografskog konteksta. Selo leži pored reke, u podnožju planine gde vlada tajanstveni Gospodar, a njegovi stanovnici žive po čudnim, okrutnim ritualima koji upravljaju njihovim životima. Priča se priča iz perspektive mladića koji odrastanjem otkriva jezive tajne svoje zajednice: kada neko umre, njegovo telo se zatvara u šupljinu drveta u "šumi mrtvih", sa ustima napunjenim cementom kako duša ne bi pobegla. Pčele prave med od cveća glicinija koje rasta po svim kućama, konji se uzgajaju za jelo, a želja – ta opasna sila koja pokreće život – mora biti suzbijana i ubijana kroz ritualne torture.

Središnja linija romana je odnos protagoniste sa njegovom maćehom – devojkom koja mu je po godinama gotovo vršnjakinja, sa crnom kosom, skupljenom rukom i začudnom vitalnošću. Njihova veza, ispočetka neodređena i misteriozna, postepeno se razvija kroz noćne polaske u pećinu na planini Maraldini, gde stvaraju intimni univerzum daleko od rigidnih pravila sela. Ovaj odnos, istovremeno nežan i transgresivan, čini emotivno jezgro romana – predstavlja jedinu autentičnu ljudsku vezu u svetu satkanom od nasilja, straha i smrti.

Rudureda gradi zapanjujuću mitologiju ovog sela. Svako dete, čim se rodi, dobija svoju alku i ploču sa imenom koje će jednog dana biti zakucano za njegovo stablo u šumi mrtvih. Kovač, koji pravi te alke, ujedno pravi i šila kojima se deci probadaju uši "kako ne bi previše želela". Robijaš živi zatvoren u gvozdenoj kletci kraj reke, prinuđen da rže kao konj. Trudnice hodaju sa povezom preko očiju kako njihova deca ne bi nalikovala muškarcima u koje se zaljubljuju. Gospodar, sa iskrivljenim nogama i neugasivim kašljem, živi usamljen na vrhu planine, opседnut leptirim koje zakovava u svoje kolekcije.

Stil romana je hipnotički – rečenice se slažu u dugačke, vijugave pasuse koji podižu i spuštaju čitaoca kao rečni talasi. Rudureda piše senzualno, sa neverovatnim osećajem za materijalno: osećamo hladnoću vode, miris meda i konjske balege, lepljivost kore drveta, oštrinu kamena. Njena proza ističe kako vizuelne detalje, tako i zvuke, mirise, dodire. Svet romana je prepun kontrasta – lepota proleća i užas smrti, nežnost ljubavi i surovost rituala, nevinost detinjstva i izopačenost odraslih.

Naročito su upečatljivi epizode pre prelaska reke – rituala kojim mladići postaju muškarci. Oni moraju da prođu ispod sela, kroz potopljene pećine gde voda nosi sve koji su pre njih to pokušali. Kada protagonista prolazi, rani mu se čelo – dobija lice svoga oca, ali i lice svih drugih muškaraca sela. Ova fizička transformacija simbolizuje krajnji gubitak individualnosti, upijanje u kolektiv koji je već izgubio svoju ljudskost.

Roman obiluje snažnim simbolima. Pčele predstavljaju istovremeno i slatkoću i opasnost života. Leptiri simbolizuju prolaznost i krhkost lepote. Konopci koje maćeha plete jesu niti sudbine i nasilja. Mehurići od sapuna predstavljaju krhku iluziju slobode – većina puca, samo retki postanu staklasti i opstanu.

Jezik romana je prožet poetskim slikama koje neprestano vraćaju iste motive u novim varijacijama. Rudureda postiže efekt ezoteričnog predanja – kao da slušamo mit neke davno nestale kulture.

Posebno je dirljiv lik maćehe – devojčice-žene koja jede loj i pčele, pravi vence od cveća, sedi na stolu sa nogama povijenim ispod sebe. Njena deformisana ruka čini je različitom, označenom, ali upravo ta različitost omogućava joj da se opire. Njihov odnos donosi najlepše ljubavne momente u književnosti.

Roman istražuje mehanizme kolektivnog nasilja sa zastrašujućom preciznošću. Selo funkcioniše na principu međusobnog ucenjivanja: svi učestvuju u ritualima smrti jer znaju da će, ukoliko to ne čine, jednog dana i sami biti žrtve. Smrt nije individualni događaj, već javni spektakl koji sjedinjuje zajednicu.

Nedovršenost romana, daleko od toga da bude nedostatak, čini ga otvorenijim, poroznim za različita tumačenja. Roman se može čitati kao alegorija o Franco-ovoj Španiji, gde su ritual i tradicija služili držanju stanovništva u pokornosti. Može se čitati i kao priča o adolescenciji – o bolnom odrastanju i otkrivanju da je svet u koji stupamo daleko od idealnog. Ili kao meditacija o prirodi nasilja, patrijarhata, kontrole tela i želje.

Posebno je upečatljiva upotreba vode kao središnjeg elementa. Reka koja protiče ispod sela istovremeno ga hrani i preti da ga odnese. Voda u koju se bacaju mladići ujedno ih preporađa i uništava. Pećina na Maraldini skriva i čuveni crveni prah kojim se kreče selo i tajni bunar za koji niko ne zna gde vodi.

Motiv gledanja, očiju i vida provlači se kao leitmotiv. Trudnice nose poveze da ne bi gledale muškarce; protagonisti otac ne može da zaklopi oči jer mu je čelo razvaljeno; muškarci sa razvaljenim licem potpuno gube identitet. Selo funkcioniše na principu zabrane gledanja – zabranjeno je videti želju, zabranjeno je videti smrt onakvu kakva jeste, zabranjeno je videti sebe u drugome.

Odnos prema detinjstvu u romanu istovremeno je nežan i zastrašujući. Deca se zatvaraju u kredence sa zvezdastim otvorima za disanje; deci se ubijaju želje šilima; decu love i napadaju druga deca. Ali istovremeno, detinjstvo je i vreme nevinosti, igranja, pravljenja figura od blata, puštanja mehurića.

Kraj romana, u kojem protagonista ulazi u svoje drvo da umre, istovremeno je tragičan i oslobađajući. On bira smrt koju niko neće slaviti, smrt bez rituala, smrt kao intimni čin. Ubadajući sebi šilo u srce i zatvarajući se u drvo, on se odriče svega što ga je vezivalo za selo. Ali čak i u tom činu ostaje zarobljen – i on postaje deo šume mrtvih, deo istog sistema koji je pokušavao da pobegne.

"Smrt i proleće" je roman koji se ne zaboravlja. Jednom pročitan, on ostaje da živi u čitaocu, vraćajući se u snovima i sećanjima. To je delo koje postavlja fundamentalna pitanja o prirodi zajednice, ceni pripadanja, odnosu prema smrti, prirodi želje, prelasku iz detinjstva u odrasli svet. I uprkos svoj svojoj fantastičnosti, roman govori o najrealnijem – o strahu, ljubavi, samoći, neizbežnosti smrti i večitom povratku proleća.