Izabrane pesme Alekse Šantića

Aleksa Šantić (1868–1924) predstavlja jednu od najznačajnijih figura srpske moderne poezije, pesnika čije ime odzvanja kroz vekove kao sinonim za autentičan lirski izraz, duboku emotivnost i nepokolebljivu ljubav prema zavičaju i narodu. Ovo izdanje „Izabranih pesama" omogućava čitaocima da ponovno — ili prvi put — urone u njegov lirski univerzum koji istovremeno odiše nežnošću i žarom, intimitetom i patrijotskim zanosom, melanholijom i vitalnom snagom. Kroz tri tematske celine — „Moja ljubav", „Moja otadžbina" i „Moj život" — čitalac dobija uvid u kompletan Šantićev lirski portret, slojevit i autentičan, snažno osećajan, ali i muževan i buntovan.

U delu „Moja ljubav", Šantić uspostavlja svoj prepoznatljivi glas ljubavne poezije, daleko od apstraktnog romantičarskog uzdisanja ili dekorativne sentimentalnosti. Ovde nalazimo pesme poput „Emina", „Grivna", „Moja komšinica" — stihove ispunjene konkretnom slikom žene, zavičajnog pejzaža i narodnog života. Šantić slavi lepotu bosanske žene s retkim spojem nevinosti i strasti, prozračnost osećanja i zemljanu toplinu koja potiče iz duboke povezanosti sa krajem u kome živi. Ženski likovi u njegovoj poeziji nisu eterične vile romantičarskih snova; oni su Emina iz mostarskog mahalama, komšinica pod dudom, Ferida koja se ljulja u avliji. U tim stihovima čujemo odjeke narodne pesme, duboki motiv sevdaha kao specifičnog bosanskohercegovačkog osećanja ljubavne čežnje i tuge, ali i modernu čulnost koja Šantića izdvaja od epigonskih pesnika njegovog vremena.

Kada govori o prolaznosti mladosti, o izgubljenoj ljubavi, o neostvarenoj čežnji, Šantićeva melanholija nikada ne zapada u sentimentalnost — ona je suzdržana, muževna, tanka i poetski kontrolisana. U jezičkom pogledu, Šantić efektno spaja arhaične oblike sa živopisnim dijalektizmima i orijentalizmima, evocirajući duh bosanskohercegovačkog kraja u svim njegovim kulturnim i jezičkim slojevima. Njegovi stihovi su bogati ritmom, melodičnošću, ponavljanjem refrena — kao u pesmi „Grivna" koja ima izrazit karakter sevdalinke. Njegov jezik je živ, pušten kroz narodnu usmenu tradiciju, ali pretočen kroz modernistički osećaj forme i svest o poetskoj strukturi.

„Moja otadžbina" je celina koja pokazuje Šantića kao rodoljuba i socijalnog pesnika, kao glas onih koji nemaju glasa i kao poetsku savest svoga naroda. Kroz stihove kao što su „Ostajte ovdje", „Seoba", „Veče kod koliba", pesnik prikazuje tešku sudbinu svoga naroda pod tuđinskom vlašću, težačku bedu, emigraciju i žeđ za slobodom koja nikada nije utažena. Ova poezija nije dekorativna ni ceremonijalna; ona je ostra, emotivno nabita, puna gorčine i neizvesnosti, ali i puna nade koja izvire iz samog tla na kojem su generacije živele i umrale. Šantić peva o seljaku što znojom natapa crnu zemlju, o kmetovima koji nemaju hleba, o nevoljama koje tište prost narod, ali isto tako veruje u snagu otpora i u konačnu pravdu koja će doći.

Ova politička i socijalna poezija nije agitacija niti propaganda; ona je duboko lirska, protkana autentičnim osećanjem i ličnom vezanošću za narod i zemlju. Šantić ne piše kao spoljašnji posmatrač ili ideolog; on piše kao neko ko deli sudbinu svoga naroda, ko oseća njegovu bol u svom telu i duši. Zato njegovi stihovi deluju tako uverljivo i dirljivo — oni nisu proizvod intelektualne konstrukcije već emocionalne istine. Njegova otadžbina nije apstraktna ideja; ona je konkretni kamen, stoka, kolibe, suze, krv, deca koja umiru od gladi i majke koje oplakuju sinove.

U trećoj celini, „Moj život", Šantić postaje autobiografski i introspektivni pesnik, razmišlja o vremenu, smrti, sećanju, poeziji samoj kao načinu da se život sačuva od zaborava. Pesme poput „Pretprazničko veče", „Moja soba", „Sijači" prikazuju ga kao pažljivog posmatrača života. „Pretprazničko veče" je jedna od najlepših nostalgičnih poezija srpskog jezika — sećanje na dečaštvo, toplinu ognjišta, očevu guslarsku pesmu, majčinu toplinu — a onda suočavanje sa praznom, hladnom sobom u sadašnjosti. Ta pesma svedoči o prolaznosti, ali i o večitosti sećanja i pesme koja čuva ono što je život odneo.

„Sijači" je pesma-himna radu, posvećena težačkim rukama koje hrane svet i stvaraju svu materijalnu osnovu civilizacije. U ovoj pesmi Šantić dostiže monumentalnu vizionarsku snagu: ratar postaje sveti lik, čije je delo sveto i čije je telo spajano s zemljom u ritualnom činu setve. On slavi ljudski trud i veru u plodnost zemlje, u kontinuitet života koji se obnavlja kroz rad. Ova pesma nije sentimentalna idealizacija seljačkog života; ona je duboko razumevanje značaja rada kao ontološke osnove egzistencije.

Šantićeva poetika je složena jer nije formalno revolucionarna, ali je emotivno i misaono duboko moderna. On koristi klasične oblike soneta, tercina, balade, ali ih puni živim jezikom, konkretnim slikama, društvenim angažmanom i ličnom autentičnošću. On je modernist u osećanju, u autentičnosti govora, u iskrenosti tonova. Njegova poezija je prisna i javna odjednom, sensualna i duhovna, lirska i epska, intimna i istorijska. Ta sinteza različitih poetskih registara čini Šantića jedinstvenim glasom srpske poezije preloma vekova.

Kontrast izdavaštvo ovim izdanjem omogućava nov susret s Aleksom Šantićem za savremenog čitaoca. Knjiga je pažljivo prelomljena, jezički uređena, s poštovanjem prema izvornom Šantićevom pravopisu i stilu, čuvajući sve bogatstvo njegovog jezika i sve nijanse njegovog poetskog izraza. Šantić i danas, u 21. veku, govori snažno o ljubavi prema zavičaju, o ljudskoj potrebi za pripadanjem, o tuzi rasejavanja, o dostojanstvu rada, o pravednosti, o lepoti koja se krije u skromnim stvarima. Čitati Šantića danas znači osetiti kako poezija može biti istovremeno istorijski dokument, lirska ispovest i večna pesma o ljubavi, boli i nadi. To znači susresti glas koji je ostao autentičan uprkos prolasku decenija, glas koji govori o stvarima koje su bitne u svakom vremenu.