Gospoda Glembajevi

Miroslav Krleža, jedan od najvećih pisaca južnoslovenske književnosti dvadesetog veka, u drami "Gospoda Glembajevi" stvara monumentalnu sliku moralnog raspadanja jedne bogate zagrebačke porodice na pragu Prvog svetskog rata. Ova drama u tri čina, čija se radnja odvija tokom jedne jedine noći kasnog leta 1913. godine, predstavlja nesporni vrhunac psihološke drame i društvene kritike u jugoslovenskoj književnosti.

U centru zbivanja nalazi se bankar Ignjat Glembaj, sedamdesetogodišnji finansijski magnat koji slavi jubilarnu godišnjicu svoje kompanije. Međutim, iza fasade sjajne proslave kriju se mračne porodične tajne i nerazrešeni konflikti. Nakon jedanaest godina odsustva vraća se njegov sin Leone, umetnik-bohemijac i intelektualac, čiji je dolazak katalizator za izbijanje svih potisnutih sukoba i porodičnih duhova. Leone nije došao na slavlje - došao je da se obračuna sa prošlošću, sa ocem, sa samim sobom.

Krleža majstorski prepliće više dramskih niti: Leonov brutalni obračun sa ocem koga optužuje za smrt majke Danijelijeve, koja se otrovala ne mogavši više da podnese poniženja; sumnju u vezu barunice Kasteli-Glembaj, druge supruge starog bankara, sa njenim ispovednikom doktorom Zilberbrantom; tragediju mlade Fanike Canjeg koja se sa nevenčanim detetom baca sa trećeg sprata; samoubojstvo Leonove sestre Alis; i konačno, finansijski slom banke Glembaj koja počiva na prevari i špekulacijama.

Drama je strukturirana po klasičnom principu jedinstva vremena i mesta - sve se događa u toku nekoliko napetih sati, u luksuznom stanu porodice Glembaj. Kroz razgovore likova, Krleža otkriva čitavu prošlost porodice opterećene prokletstvom: samoubijanja, ludilo, moralno propadanje i nasilje prate Glembajeve generacijama unazad. Stara Barbocijeva je ležala na samrti prokletstvo: "Glembajevi su ubice i prevaranti" - proročanstvo koje se ispunjava pred našim očima.

Leone Glembaj je možda najkompleksniji lik moderne hrvatske drame - intelektualac razapet između svog glembajevskog porekla i duboke potrebe da se od tog nasleđa oslobodi. On je umetnik koji citira Kanta i raspravlja o filozofiji, ali istovremeno nosi u sebi "glembajevsku krv" - divlji, kriminalni nagon. Njegov odnos sa ocem je centralna osovina drame - sukob dve generacije, dva svetonazora, ali i dublji, arhetipski sukob čoveka sa sopstvenom sudbinom od koje ne može pobeći.

Krleža ne daje jednostavne odgovore - njegov dramski univerzum je moralno ambivalentan. Ignjat Glembaj nije jednodimenzionalni negativac - on je kompleksna figura oca koji na svoj način voli sina, bankara koji gradi imperiju, čoveka koji se bori za preživljavanje u okrutnom svetu kapitala.

Ženski likovi su podjednako snažno izgrađeni. Barunica Kasteli-Glembaj je najslojevitija ženska figura - mondena dama koja vlada salonima, ali istovremeno i ličnost sa sumnjivom prošlošću, okružena glasinama i skandalima. Sestra Anđelika, udovica u dominikanskom kostimu, predstavlja jedinu svetlu tačku - njenu kontemplativnu duhovnost i unutrašnji mir kao kontrast materijalnom haosu.

Krležin jezik je izuzetno bogat i stilski prefinjen. Pisac vešto koristi višejezičnost - hrvatski, nemački, francuski, latinski - kako bi dočarao autentičnu atmosferu austrougarske višenacionalne sredine. Dijalozi su puni intelektualnih referenci i filozofskih rasprava, ali i brutalne direktnosti kada izbiju potisnute strasti.

Autor ne štedi svoju klasu - njegovi "gospoda Glembajevi" su prikazani bez pardona: licemerni, gramzivi, pokvareni do srži, moralno istrošeni uprkos materijalnom bogatstvu. Bankarski posao baziran je na špekulacijama i krivotvorenjima - sve deo "legalnog" poslovanja kapitalističkog sveta. Dobrotvorni rad barunice je samo paravan za njene moralne prekoračaje.

Krleža postavlja i univerzalna filozofska pitanja: o krivici i odgovornosti, o nasleđenom teretu prošlosti, o mogućnosti ljudske promene i slobodne volje. Da li čovek uopšte može da pobegne od svoje sudbine i porodičnog prokletstva koje se prenosi s kolena na koleno?

Drama završava u paroksizmu nasilja - Leone u napadu ludila ubija barunicu Kasteli, dovršavajući krug glembajevskog prokletstva i potvrđujući staru Barbocijevu kletvu. Ali ovaj čin nije samo individualna tragedija - to je simbol propadanja čitavog jednog društvenog sloja, kraja epohe koja je neminovno išla ka tragičnom završetku u kataklizmi Prvog svetskog rata.

"Gospoda Glembajevi" su drama koja nadilazi svoj istorijski okvir. Premda smeštena u predratni Zagreb 1913. godine, njena problematika je univerzalna: pitanje moralnog izbora u svetu bez čvrstih vrednosti, odgovornosti pojedinca, pada patricijskog društva, edipovskog sukoba očeva i sinova, nemogućnosti bekstva od porodičnog nasleđa. Krležino delo ostaje relevantno i danas kao moćna studija o tome kako materijalno bogatstvo ne znači duhovno zdravlje i kako se grehovi otaca neizbežno prenose na sinove.