Davorje

Jovan Sterija Popović

Jovan Sterija Popović predstavlja kamen temeljac moderne srpske književnosti, pozorišta i kulture, ličnost čiji je svestrani genije ostavio neizbrisiv trag kao utemeljivač drame, prosvetitelj, pravnik i reformator. Rođen u trgovačkoj porodici u Vršcu 13. januara 1806. godine, u vreme kada je taj deo Banata pripadao Austrijskom carstvu, od oca Grka Sterije i majke Srpkinje Julijane, odrastao je u multikulturalnom okruženju koje će oblikovati njegov pronicljivi duh. Očevo ime postaće njegov trajni nadimak i sastavni deo književnog identiteta. Svoje temeljno obrazovanje sticao je u Vršcu, Temišvaru i Pešti, da bi studije prava, koje su ga usmerile ka uređenju društva, završio u Kežmaroku 1830. godine. Vrativši se u rodni grad sa diplomom pravnika, započeo je karijeru kao profesor latinskog jezika i advokat, ali je u tom mirnijem periodu života njegova strast ka pisanju dobila puni zamah. Njegovi prvi književni pokušaji bili su nadahnuti klasicizmom i sentimentalizmom, što se ogleda u istorijskim tragedijama poput Svetislava i Mileve i Miloša Obilića, u kojima je oživljavao slavnu nacionalnu prošlost.

Prekretnica u njegovom životu i radu nastupa 1840. godine, kada na poziv kneza Miloša Obrenovića prelazi u Kneževinu Srbiju, državu u povoju kojoj su bili neophodni obrazovani i vizionarski umovi. U Kragujevcu, tadašnjoj prestonici, dobija katedru profesora prirodnog prava na Liceju, instituciji koja će kasnije prerasti u Beogradski univerzitet. Sa preseljenjem Liceja u Beograd 1841. godine, Sterija postaje ključna figura u kulturnom i prosvetnom životu mlade prestonice. Njegov angažman prevazilazi okvire učionice i on postaje pravi arhitekta moderne srpske države. Kao načelnik Popečiteljstva prosveštenija od 1842. do 1848. godine, Sterija je svojim zalaganjem osnovao Društvo srpske slovesnosti, preteču današnje Srpske akademije nauka i umetnosti, postavio temelje Narodnom muzeju, a od presudne važnosti bio je njegov rad na osnivanju prvog stalnog beogradskog pozorišta, Pozorišta na Đumruku, gde nije bio samo inicijator, već i upravnik i glavni dramski pisac. Uveo je temeljne reforme u školski sistem, boreći se za uvođenje udžbenika, nastavnih planova i podizanje opšteg nivoa pismenosti i obrazovanja.

Ipak, dok je njegov doprinos izgradnji institucija bio monumentalan, njegova večna slava počiva na njegovom dramskom stvaralaštvu. Upravo u svojim besmrtnim komedijama on je postao nemilosrdni hroničar i kritičar naravi svoga doba. Kroz likove poput patološkog tvrdice u komadu Kir Janja ili skorojevićke Feme u Pokondirenoj tikvi, Sterija je ogolio ljudsku pohlepu, izveštačenost i praznu želju za usponom na društvenoj lestvici. Njegova oštrica bila je uperena i protiv lažova i prevaranata, kao u Laži i paralaži, ali i protiv porodične tiranije i hirova, što je maestralno prikazao u Zloj ženi. U komediji Beograd nekad i sad dao je precizan presek sudara dva sveta – starog, patrijarhalnog morala i novih, pomodarskih navika koje su prodirale iz Evrope. Njegov genije nije bio ograničen samo na dramu; napisao je i prvi moderni srpski roman, Roman bez romana, ingenioznu parodiju na sladunjave sentimentalne romane koji su bili popularni u to vreme. Burne političke prilike nakon revolucije 1848. godine, slom nacionalnih ideala i narušeno zdravlje duboko su ga razočarali. Povukao se iz javnog života i vratio u svoj Vršac, gde je proveo poslednje godine života u tišini i stvaralačkoj gorčini. Iz tog perioda potiče njegova zbirka pesama Davorje, potresno svedočanstvo o ličnom i nacionalnom razočaranju, ispunjeno refleksivnom tugom i sumornim rodoljubljem. Umro je 10. marta 1856. godine u Vršcu, ostavivši iza sebe nasleđe koje ga čini jednim od najvećih graditelja srpske kulture. U njegovu čast, kao večni spomenik njegovom delu, u Novom Sadu se svake godine održava najznačajniji pozorišni festival u regionu – Sterijino pozorje.

DELA JOVANA STERIJE POPOVIĆA

Komedije:

Laža i paralaža (1830)
Tvrdica (Kir Janja) (1837)
Pokondirena tikva (1838)
Zla žena (1838)
Ženidba i udadba (1838)
Simpatija i antipatija (1841)
Prevara za prevaru (1842)
Sudbina jednog razuma (1843)
Beograd nekad i sad (1853)
Džandrljiv muž (napisano 1840, objavljeno posthumno)
Rodoljupci (napisano 1849, objavljeno posthumno 1883)

Tragedije:

Svetislav i Mileva (1827)
Miloš Obilić (Vojvoda pozorišta) (1828)
Nahod Simeon (1830)
Smrt Stefana Dečanskog (1831)
Skenderbeg (napisano u mladosti, objavljeno posthumno)

Poezija:

Davorje (1854)

Roman:

Roman bez romana (1838)