Pećina, iznutra

Bojan Marković svojom trećom pesničkom zbirkom "Pećina, iznutra" donosi najzrelije i najslojevitije delo dosadašnjeg stvaralaštva, knjigu koja razotkriva duboku preokupaciju jezikom kao prostором istovremenog skrivanja i otkrivanja smisla. Nakon nagrađivanog debija "Riba koja je progutala svet" (2013) i "Taumatropa" (2022), pesnik nastavlja da razvija prepoznatljiv poetički rukopis zasnovan na eksperimentalnosti, humornoj provokaciji i ludičkim postupcima, ali sada sa naglašenijom melodioznošću, ritmičkom razuđenošću i suptilnim posezanjem za mitološkim i filozofskim matricama.

Naslovna metafora pećine – koja oscilira između skrovitog areala, erotskog prostora, objekta želje i alegorije poetičkog stvaranja – gradi se kao slojeviti verbalni entitet koji neprekidno (uz)miče, nikada ne dopuštajući definitivno prisvajanje ili jednoznačno tumačenje. Pećina je istovremeno intimno područje (pre)bivanja i epistemološka enigma, arhitektonska i simbolička figura koja funkcioniše na više nivoa: ona je telesni prostor intimnosti, geografija želje koja se neprekidno pomera i redefiniše; ona je ontološka šupljina u kojoj se subjekt konstituiše i gubi; ona je mesto pesničkog povlačenja, samousaglašavanja sa sopstvenim glasom; i konačno, ona je sama struktura knjige, njeno spiralno, uvijeno, samorefleksivno tkanje koje čitaoca poziva da istraži dubine koje se nikada ne iscrpljuju.

Kroz tri ciklusa i jedan "Praefatio" posvećen modernoj pećini umetnice Francesce Amfitheatrof, Marković spaja erotsku napetost sa ontološkim pitanjima, telo sa jezikom, potrebu za bliskošću sa neminovnošću rastojanja. Pesme su isprepletene mrežom međusobnih odjeka, varijacija i ponavljanja – motivi krčaga, amfore, vrča, vaze, zdele, kondira, ibrika čine katalog sasuda koji simbolički korespondira sa pećinom, sa osmišljavanjem prostora za prijem i čuvanje, ali i sa nemogućnošću da se suština potpuno obujmi. Svaki sud postaje mikrokozmos, metafora za telo, za pesmu, za ljubavni odnos – otvoren ka spolja ali zatvarajući unutra, omogućavajući prijem i davanje, a istovremeno čuvajući tajnu onoga što se u njemu nalazi.

Markovićev jezik je bogat rimama, aliteracijama i ritmičkim figurama koje libro pevaju uprkos semantičkoj slojevitosti i hermetičnosti. Pesnik koristi neologizme, kalambure, igre rečima, stihove koji se lome na neočekivanim mestima, stvarajući efekte iznenađenja i ritmičke prekide. Humor i (auto)ironija provlače se kroz naizgled najintimnija priznanja, čineći da se ozbiljnost poetičke pretenzije stalno preispituje, da se patetika razoružava samosvestom o vlastitoj konstruisanosti. Marković se ne libi da upotrebi i najnižu i najuzvišeniju dikciju, da pomeri pesmu od filozofskog traktata ka ljubavnoj izjavi, od mitološke reference ka svakodnevnom argou – ovaj registarski dijapazon predstavlja svesnu strategiju destabilizacije čitaočevih očekivanja.

Posebno je značajna muzikalnost ovih pesama. Marković gradi stihove koji funkcionišu na fonetskom nivou gotovo nezavisno od značenja – repeticije, asonance, unutrašnje rime stvaraju zvučne šare koje nose sopstvenu semantiku. To je poezija koja se mora čitati naglas, koja zahteva da se oseti ritam, tempo, melodijska linija. Istovremeno, ova zvučna lepota nije puka dekoracija – ona je strukturni princip koji odražava osnovnu temu knjige: nemogućnost da se potpuno racionalizuje iskustvo, nužnost da se oseti pre nego što se razume.

Erotsko je u "Pećini, iznutra" neraskidivo povezano sa moći, podređenošću, igrama dominacije i pokoravanja, ali i sa dubokom potrebom za priznanjem i konstituisanjem identiteta kroz drugoga. BDSM imaginarijum ovde nije senzacionalizam već način da se artikuliše fundamentalna zavisnost subjekta od Drugog, da se istraže granice tela, volje, jezika. Marković anticipira i razrađuje teme centralne za savremenu filozofiju subjektivnosti: kako se Ja konstituiše kroz Drugo, kako je želja uvek želja za priznanjem, kako identitet nije dato već proizvođeno u dinamičkom odnosu moći. Erotika u ovim pesmama nije eksplicitna u pornografskom smislu, već aludira, sugeriše, kreira napetost kroz metaforički jezik i ritamske figure. Telo je istovremeno prisutno i odsutno, konkretno i alegorijsko.

Mitološke reference – pre svega na Ganimeda, peharonosca, i horoskopski znak Vodolije – utkane su suptilno i funkcionalno, ne kao ukras već kao dubinska struktura koja povezuje antičku tradiciju platonizma sa savremenim poetičkim istraživanjem granica izrecivosti. Ganimed, koji u grčkoj mitologiji služi bogovima kao peharonoša, postaje figura pesnika – onog koji nosi sud (jezik, pesmu) ali ne upravlja njegovim sadržajem, onog koji je istovremeno privilegovan i podređen, objekat želje i njen posrednik. Patka, kao čudnovata Hajdegerova figura koja zamenjuje filozofov krov bića, postaje simbol izmičuće stvarnosti jezika – referenca na Hajdegera nije akademska digresija već direktno se tiče osnovnog pitanja zbirke: kako jezik može reći istinu bića kada je njegova struktura takva da istovremeno otkriva i prikriva?

Kroz čitavu knjigu provlači se osećanje melancholije, gubitka, nemogućnosti potpunog susreta. Ali ova melanholija nije defetistička – ona je produktivna, generativna, ona je ono što pokreće pesmu. Kao što pećina postoji samo kao praznina, kao odsutnost stene, tako i pesma postoji zahvaljujući onome što nedostaje, što se ne može reći. Ova negativna poetika – poetika koja insistira na tome da poezija živi od onoga što izmiče – nije nihilistička već afirmativna: ona pokazuje kako sami ti pukotine, te praznine, ta rastojanja čine mogućim govor, susret, smisao.

Struktura knjige – sa tri ciklusa koji se razvijaju jedan iz drugog, sa ponavljajućim motivima koji dobijaju nova značenja pri svakom pojavljivanju, sa stalnim vraćanjem na iste teme iz različitih uglova – odražava arhitekturu pećine: spiralnu, concentričnu, uvek vođuću dublje unutra ali i uvek već na putu nazad ka spolja. Svaka pesma funkcioniše i samostalno i kao deo veće celine, svaki stih nosi sopstvenu težinu ali dobija dodatne rezonance u kontekstu celog dela.

Marković se u ovoj knjizi suočava sa velikim temama – ljubavlju, smrću, jezikom, identitetom, smislom – ali to čini na način koji izbegava patetiku i grandioznost. Njegova je poezija intimna čak i kada je filozofski ambiciozna, lična čak i kada se bavi univerzalnim pitanjima. To je jedan od najvećih dostignuća ove zbirke: sposobnost da se o najsloženijim stvarima govori jezikom koji je istovremeno precizan i emotivan, intelektualan i čulan, hermetičan i pristupačan.

Uz pregnan pogovor Milice Ćuković koji pruža neophodni interpretativni ključ za ulazak u ovu složenu poetičku konstrukciju, "Pećina, iznutra" predstavlja važan doprinos savremenoj srpskoj poeziji – delo koje problematizuje jezik u epistemološkim koordinatama današnjice, koje nastavlja avangardnu tradiciju a istovremeno je inovira, koje govori o intimnosti i univerzalnosti istovremeno, o telu i metafizici, o potrebi i nemogućnosti potpunog susreta. Bojan Marković je ovom knjigom potvrdio status jednog od najoriginalnijih i najsmelijih glasova savremene srpske lirike, pesnika koji svaki put iznova rizikuje u pokušaju da jezik kaže ono što možda nije moguće reći – i upravo u tom riziku, u toj hrabrosti suočavanja sa granicama izrecivosti, leži pravi značaj i lepota njegovog pesničkog projekta.