Izabrane pesme Rastka Petrovića

Sto godina od prve knjige jednog od najeksponovanijih glasova srpske avangarde. Rastko Petrović (1898–1949) pesnik je koji je svojim neumornim duhom zasijecao neispitanim putem modernističke poezije, u vremenima kada je srpska književnost tek okusavala slobodu forme i jezika, kada se odvažnost mišljenja morala platiti cenom izolacije, nerazumevanja, pa i prezira. Izabrane pesme Rastka Petrovića objedinjavaju pesničke radove iz različitih perioda njegovog stvaralaštva – od ranog ekspresionizma, preko programatskog sveska „Otkrovenje" (1922), do zrelih ostvarenja koja smeštaju njegove stihove u panteon modernističke evropske poetike, uz bok Apolineru, ranom Eliotu, ekspresionistima nemačkog govornog područja i futurističkim buntovnicima.

Petrovićeva poezija nadilazi granice konvencije: ona upija rukoveti nasilnih slika, čulnih vizija, kosmičkih impulsa i dubinskih zareza u ljudsku psihu. To nije poezija koja uljuljkuje ili nudi utehe lažne harmonije. Naprotiv – ona uznemirava, uzbuđuje, izaziva i provocira čitaoca da napusti sigurnu obalu čitalačke navike i zaroni u vrtlog jezika koji istovremeno gradi i ruši, koji imenuje i rastura imenovano. Petrovićev jezik je fizički, telesen, gotovo opipljiv; misao se pretvara u materiju, otima ritam od pulsa, zadah od vetra, dlan od bratskog rukovanja. Reč kod njega nije apstraktni znak – ona ima temperaturu, težinu, miris, boju. Pesma postaje mesto susreta tela i duha, gde se svaki stih rađa iz unutrašnjeg napora, iz borbe sa jezikom koji istovremeno mora biti savladan i oslobođen.

„Otkrovenje", objavljeno 1922. godine, jeste manifestovanje novog pesničkog subjekta – onog koji govori iz samog gnezda postojanja, iz krvotoka, iz trbuha koji proždire stvarnost, iz čula koja beleže ekstazu života kao ontološko otkrovenje. Ova knjiga označava prekretnicu ne samo u Petrovićevom opusu, već i u celokupnoj srpskoj poeziji međuratnog perioda. Ovde nema mesta tradicionalnoj lirskoj ispovesti – umesto nje, javlja se glas koji dolazi iz predjezikovnog, iz onog sloja iskustva gde se subjekt tek konstituiše, gde granice između ja i sveta još nisu čvrsto postavljene.

Pesme poput „Putnik" i „Fabrički dimnjak u pejzažu" svedoče o Petrovićevoj opsesiji prostorima, pokretom, migracijama, o nemogućnosti da se pesnik zaustavi, da se skrasi, da se pomiri sa jednim mestom, jednim identitetom, jednim jezikom. Njegova je kozmopolitska žudnja duboko vezana za slovenski duh, za zemsku jamu iz koje smo nicali, za grobove i vodenice, za majčinsko mleko i krv otaca. U pesmama kao „Veliki drug" – monumentalnoj posveći poginulim vršnjacima iz Velikog rata i izbeglištva – Petrović dostiže ono što malo ko u srpskoj poeziji uspeva: da spoji intimno sa istorijskim, lično sa kolektivnim, patnju sa dostojanstvom, smrt sa osvetljenom ljubavlju.

Petrovićeva ljubavna lirika nije „melodična", nije sentimentalna u tradicionalnom smislu; ona je pre svetiljka nad ranom, svedočanstvo o susretu dveju smrtnosti, dvoje tela koja međusobno štite slobodu, koja se prepoznaju u prolaznosti i upravo u toj prolaznosti nalaze autentičnost dodira. Žena nije predmet ljubavne čežnje – ona je stanje svesti, dah koji organizuje vreme, prizivanje i otkrovenje prisutnosti koja se ne može posedovati. Petrovićeva erotska poezija ima u sebi nešto sakralno, ali ne u smislu idealizacije – sakralnost ovde dolazi iz priznavanja telesnosti kao svetog prostora, iz dostojanstva čulnog iskustva koje nije sniženo u odnosu na duhovni ili intelektualni napor.

Petrović se često vraća mitsko-poetskom kompleksu vuka („Vuk" I, II, III), gde se sam pesnički subjekt poistovećuje sa zverkom, sa sirovošću prirode i sa nemogućnošću potčinjavanja. Ovaj ciklus u sebi nosi tragičnu antinomiju: snagu i nelagodu, usamljenost i svirepost, ljubav i destrukciju. Vuk je ovde arhetipska figura izopštenika, onog koji ne pripada čoporu, ali zato bdi nad čoporom, čuva ga spoljnim pogledom, gleda iz tame koju civilizacija hoće da zaboravi. Ova podvojenost – između čoveka i zveri, kulture i prirode, svesti i nagona – prožima celokupno Petrovićevo delo i čini ga neobično savremenim, bliskim psihologiji dubine, fenomenologiji telesnosti.

U izborima koji dolaze iz poznih ostvarenja – „Azija putuje" ili „Bitinski pastir" – Petrović postaje izveštač o ljudskoj bedi i migraciji, o teškim brodovima prepunim života i smrti, o pustinjskim pastirima koji filozofiraju o svetu bez iluzija. Njegovo svedočenje nije pasivno; to je pesničko svedočenje koje upotrebljava svu moć jezika da bi iz haosa izvuklo formu, da bi patnji dao glas, da bi nemu dodelo ime.

„Izabrane pesme" Rastka Petrovića knjiga su za one koji traže autentičnu poeziju, onu koja se ne libi grubosti, krvi, granice, seksualnosti, smrti, bolesti, ali i sunca, sestre, vode, cveća. Petrovićev pesimizam nije poraz – to je disciplina, duhovni rad, misaona pripremljenost. Njegova poezija nalikuje rezu, ali i svetilji – oštrica i uteha objedinjeni su u jedinstvenoj liniji stiha koji otela sve što pruža jezik. Čitajući Petrovića, suočavamo se sa jezikom koji je na granici mogućeg, koji tjera metaforu do tačke pucanja, koji traži od nas maksimalnu budnost i spremnost da napustimo ono što mislimo da znamo o poeziji.

Kontrast izdavaštvo objavljuje ovu knjigu povodom stogodišnjice „Otkrovenja", zbirke u kojoj se srpska poezija otvorila novom nivou samosvesti i izražajne hrabrosti. Rastko Petrović zaslužuje čitanje bez predrasuda, ne kao „arhivski slučaj" iz udžbenika književnosti, već kao živi pesnik koji govori i danas – svakome ko traži pesničko suočavanje sa sobom izvan granice udobnosti, ko je spreman da se upusti u avanturu jezika koja nikada nije do kraja bezopasna.