Izabrane pesme Elze Lasker Šiler

Elza Lasker-Šiler (1869–1945) bila je jedna od najznačajnijih figura nemačkog ekspresionizma i autorka koja je svojim jedinstvenim pesničkim glasom obeležila početak dvadesetog veka. U ovom izdanju "Izabranih pesama", koje je izdavačka kuća Kontrast predstavila srpskoj čitalačkoj publici u izvrsnom prevodu Branimira Živojinovića, pred nama se otvara svet strastvene ljubavne poezije, visoke duhovnosti, mistične simbolike i bezgranične poetske slobode. Kroz šezdeset sedam pažljivo odabranih pesama raspoređenih u tri ciklusa, pred čitaocima se razastiriu svi slojevi njenog intenzivnog unutrašnjeg i spoljašnjeg pejzaža – od erupcije erotske čežnje do gotovo mističkog iskustva samoće, od orijentalnih fantazija do duboko ličnog viđenja smrti i prolaznosti.

Već u prvom ciklusu, Lasker-Šiler nas susreće jezikom koji prelama konvencije tadašnje poezije i otvara nova značenjska polja. Njen ljubavni govor se ne zadovoljava emocionalnošću – on je istovremeno telestan i spiritualan, spaja zemaljsko i nebesko na način koji lirskom subjektu daje moć da istovremeno bude žrtva i gospodarica ljubavi. Ova kombinacija kozmičkog i telesnog ključ je njene poetike – ljubav nije samo lični događaj, ona ima mitsku dimenziju. Intrigantno je kako pesnikinja inkorporira pseudonimske adresate i fikcionalizovane ličnosti u svoje pesme – Gizelher, Tristan, Princ, Varvar, Monah. Ove figure nisu samo ljubavnici ili idealni sagovornici, već arhetipske projekcije onoga što je želela, onoga što je izgubila, onoga što je zamišljala.

Ova strategija poetske fikcionalizacije nije bila samo literarni trik – ona je odražavala suštinu Lasker-Šilerovog postojanja. U berlinskim kafeima i umetničkim krugovima, pesnikinja je često nastupala u egzotičnim kostimima, predstavljajući se kao princ Jusuf iz Tebe ili neki drugi izmišljeni lik iz svog poetskog univerzuma. Ova teatralizacija identiteta bila je radikalni čin oslobađanja od socijalnih normi koje su ženu na početku dvadesetog veka držale zarobljenom u uskim okvirima. Kroz masku, paradoksalno, Lasker-Šiler je postizala autentičnost – mogla je da izrazi ono što bi u "normalnom" položaju građanske žene bilo nemoguće.

U drugom ciklusu pesme postaju još kompleksnije i emocionalnije nabijene. Javlja se jača svest o muci postojanja, o prolaznosti i usamljenosti. Pesnikinja razobličava društveni prostor koji joj ne daje mesta, ali i dalje održava duh otpora. Njen subverzivni stav prema rodu, ljubavi i umetnosti bio je skandalozno moderan za svoje vreme – ona je živela javno i slobodno, u erotskim i emotivnim vezama s muškarcima i ženama, u stalnom kretanju između nemogućeg i neophodnog. Iz pesme u pesmu provlači se motiv zvezda, neba, anđela, krvi, srca što kuca – telesna i duhovna topografija se isprepliću do nerazlučivosti.

Posebno je važno razumeti kontekst u kojem su ove pesme nastajale. Lasker-Šiler je bila svedok dramatičnih promena – pada carstva, Prvog svetskog rata, uspona modernizma, ali i rastuće mržnje prema Jevrejima koja će kulminirati nacizmom. Njena poezija nosi tragove svih tih istorijskih lomova, ali ih transformiše u lični, univerzalni govor o ljudskoj potrebi za ljubavlju, lepotom i transcendencijom. Njena upotreba orijentalnih motiva – karavana, pustinjskih noći, egzotičnih krajolika – nije bila puka egzotika, već način da se izrazi otuđenost, da se kreira alternativni prostor u kojem je drugačije postojanje moguće.

Treći ciklus donosi poetsko sazrevanje, ali i neizbežnu muku – svest o gubitku, starenju i izolaciji. Ovde naslućujemo egzistencijalnu prazninu koja se rađala nakon Prvog svetskog rata, u vremenu kada je svet bio slomljen. Lasker-Šiler, kao Jevrejka, kao žena, kao umetnica, osećala je tu pukotinu istorije iz prve ruke. Osobito snažne su pesme posvećene umrlima – one nose duboku emocionalnu težinu žalovanja i izražavaju opasno blisku vezu između ljubavi i smrti. Smrt njenog sina Paula 1927. godine bila je katastrofalna rana iz koje se pesnikinja nikada nije oporavila. Pesme koje mu je posvetila pripadaju najuzvisenijim trenutcima modernog žalovanja u poeziji.

Njena poetika nedoumica, čežnje i ekstaze oličena je u slojevitoj simbolici koja spaja kabalu, orijentalnu egzotiku, hrišćanske motive i lično mitološko tkivo. Teško je Lasker-Šiler svrstati u jedan pravac – ona je u isto vreme ekspresionističarka, mistička pesnikinja, performerka vlastite ličnosti, stvarateljica poetskih maski. Iako je odrastala u asimilovanoj jevrejskoj porodici, tokom života je razvila duboku vezu sa jevrejskom duhovno-mistističkom tradicijom. Kada 1933. godine beži od nacista u Švajcarsku, a potom 1939. u Palestinu, njen odnos prema jevrejskom identitetu postaje složeniji – osećala se izopštenom i u novoj sredini, gde je jerusalimsko društvo bilo daleko od bohemskih krugova Berlina.

Prevod Branimira Živojinovića ima delikatnu zadaću da prenese sav fonetski i imaginarni naboj ovih pesama na srpski jezik. On čini to s retkim osećajem za ritam, melodiju i slojevitost značenja. Rečnik koji bira nije arhaičan niti veštački precizan – on traži ravnotežu između muzičkog toka rečenice i semantičke vernosti originalu, omogućavajući da srpski čitalac oseti svu ekstaznu uznemirenost Lasker-Šilerove poezije.

Značaj Elze Lasker-Šiler u kontekstu nemačkog ekspresionizma ne može se preceniti. Dok su njeni savremenici bili okupirani raspadom civilizacije, užasom moderne metropole, Lasker-Šiler je gradila svoj lični univerzum utočišta. Njen ekspresionizam nije bio ekspresionizam grimase i urlike, već ekspresionizam unutrašnje ekstaze, vizionarske lepote koja se suprotstavlja nasilju stvarnosti. "Izabrane pesme" predstavljaju izuzetan doprinos recepciji nemačke ekspresionističke poezije u Srbiji. Ova knjiga donosi glas žene koja je, poput Rilkea ili Trakla, ali na jedinstveni način, promenila jezik ljubavi i duhovnosti u poeziji dvadesetog veka.

Ova zbirka je posebno važna za sve one koji žele da razumeju kako je moderna poezija pregovarala sa temama identiteta, roda, egzila i duhovno-erotske čežnje. Lasker-Šiler je bila pionirka u mnogo čemu – u razobličavanju fiksnih rodnih uloga, u mešanju visokog i niskog registra, u korišćenju autobiografskog materijala koji se preobražava u mit. Njen uticaj se može pratiti kroz ceo dvadesti vek, od Paula Celana do savremenih pesnikinja koje nastavljaju tradiciju lične, vizionarske, politički osvešćene poezije. U vremenu kada se ponovo postavljaju pitanja o identitetu, pripadanju, egzilu i autentičnosti, poezija Elze Lasker-Šiler zvuči neverovatno savremeno. U izvrsnom izdanju kuće Kontrast, sa pažljivo odabranim pesmama i inspirisanim prevodom, srpski čitaoci konačno dobijaju priliku da upoznaju jednu od najznačajnijih pesničkih ličnosti evropskog modernizma.